SULTAN ABDÜLHAMİD'İN ÖNCE ÖDÜLLENDİRİP SONRA TOPLATTIRDIĞI KİTAP


Sultan İkinci Abdülhamid döneminde sadece basın organları değil, ders kitaplarının da sansüre maruz kaldığına dair ibretlik bir belgeye ulaştım. Aydın Valisi Hasan Fehmi Paşa Tanzimat döneminde yetişmiş, bakanlık, valilik, hususi elçilik yapmış, Mekteb-i Hukuk’ta hoca, Fransızca’dan çevirileri olan, kitaplar telif eden başarılı, yüz akımız devlet adamlarındandır. Ayten Can Tunalı’nın kaleme aldığı makaledeki muhtasar biyografisine aşağıdaki künyeden ulaşabilirsiniz. 1883’te yazdığı “Telhis-i Hukuk-ı Düvel” adlı kitabı Hukuk Fakültesi’nde “Devletler Hukuku” ders kitabı olarak okutulur. İlk baskısından bir adedini Sultan II. Abdülhamid’e takdim eder. Padişah çok beğendiği kitaptan bir tane daha ister ve paşayı ödüllendirir. Aradan on koca yıl geçer, kitap ders kitabı olarak Hukuk Fakültesi’nde okutulurken imzasız bir jurnalle Hasan Fehmi Paşa gibi bir vezirin yazdığı ders kitabında muzır ifadeler yer aldığı ihbar edilir. Muzır olduğu iddia edilen ifade anlamsız upuzun bir cümleden ibaret olup aynen şöyledir:

“İhtilâlat-ı dâhiliyenin müddet-i medide imtidâd ve iştidâdı ve ticaret-i mahalliyenin bu yüzden halel-pezir olması düvel-i ecnebiyenin müdahelatını ve bilahire tasdik-i istiklallerine kadar gidebilmelerini istilzam edeceği”

yani “Bir ülkedeki iç karışıklığın uzun müddete yayılması ve şiddetlenmesi yüzünden yerel ticaret bozulursa ecnebi devletlerin müdahalesi ve ardından bağımsızlığın onaylanmasına kadar gidebileceği ” gibi kimin bağımsızlığının onaylanacağı belirsiz, öznesiz bir cümleden ibarettir. Kitap bugün elimizde, incelediğimizde bu cümleyi göremiyoruz. Tamamen farklı bir mantıkla şu paragraf yazılmıştır:

Bir devlet ile eyaleti beyninde zuhur eden bir mücadele devam ettikçe düvel-i sairenin tamamıyla bitaraf kalmaları lazım gelir. Şu kadar ki muharebe ziyade imtidad eder ve hususiyle ticaret-i bahriyeyi sektedar eyler veyahut o devlet bi’l-cümle iktidarını sarf etmekle beraber eyaletini itaata getirmekden aciz kalır ise o halde düvel-i saire hükümet-i cedidenin istiklalini tasdik ve anınla muahede akt ve tanzim ve kendisini muhafaza dahi edebilir”

Bu tarihlerde Ermeniler belli bölgelerde isyan halindedir. Berlin Kongresi kararlarından olan “Vilayât-ı Sitte” yönetiminin kurulması dayatmaları had safhaya varmıştır. Sultan Abdülhamid bu dayatma ve baskıları savuşturmaya çalışırken anlaşılan Hasan Fehmi Paşa’nın bir muhalifi onu gözden düşürmek için tam zamanı olduğu düşüncesiyle Abdülhamid’in evhamını harekete geçirmek için bu ibareyi ortaya çıkarır ve jurnaller. İstediğini de elde eder ve adı geçen ibarelerin doğruluğu sorgulanmadan kitabın toplatılmasına karar verilir. Üstelik Hasan Fehmi Paşa’ya da bir kınama yazısı gönderilir.

İşte bizzat Abdülhamid’in emriyle yazılan toplatma ve kınama emrini içeren belgenin çevriyazısı.


YILDIZ SARAY-I HÜMAYUNUBAŞKİTABET DAİRESİ2996 Aydın Valisi Hasan Fehmi Paşa hazretlerinin «Telhis-i Hukuk-ı Düvel» nam eserinin ‘hâkimiyet ve istiklâl-i düvel’ bahsinde “İhtilâlat-ı dâhiliyenin müddet-i medide imtidâd ve iştidâdı ve ticaret-i mahalliyenin bu yüzden halel-pezir olması düvel-i ecnebiyenin müdahelatını ve bilahire tasdik-i istiklallerine kadar gidebilmelerini istilzam edeceği” mestur olup vüzera-yı saltanat-ı seniyyeden bir zat tarafından telif olunarak mekatibde tedris edilmekte olan bir kitapta öyle münasebetsiz bir fıkra münderiç olmasının derece-i mehaziri müstağni-i izah olduğundan gerek işbu kitabın gerek mekatibde tedris olunan âsâr meyanında onun gibi fıkarât ve mütalaât-ı muzırrayı havi daha başka kitap ve risaleler mevcut olduğu halde onların hiçbir mektepte tedris ettirilmemesi ve bu emrin hilafında hareket edeceklerin devlet ve memleket namına şedîden mesul tutulması mukteza-yı irade-i kat’iyye-i cenab-ı hilafet-penâhîden olduğu gibi işbu eserinden dolayı paşa-yı müşarünileyhe beyan-ı teessüfle kendisinin takbih edilmesi dahi cümle-i emr u ferman-ı şahaneden bulunmağın ol babda emr u ferman hazret-i veliyyü’l-emrindir.
11 Rebiülahir sene 1312 – 29 Eylül 1310 – [11 Kasım 1894]
Serkatib-i Hazret-i ŞehriyârîSüreyya




http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/1573/17060.pdf




Ayten Can Tunalı,”Hasan Fehmi Paşa” ,A.Ü. DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, XXVIII, 46,71-87, 2009.

Yorumlar